De Wet zorg en dwang (Wzd) regelt sinds 2020 de rechtspositie van mensen met dementie of een verstandelijke beperking bij onvrijwillige zorg. Uitgangspunt is 'nee, tenzij': onvrijwillige zorg mag alleen als vrijwillige zorg ontoereikend is en ernstig nadeel dreigt.
Kort samengevat
- De Wzd geldt voor mensen met een psychogeriatrische aandoening (zoals dementie) of een verstandelijke beperking.
- Onvrijwillige zorg mag pas na het doorlopen van het wettelijke stappenplan.
- De zorgverantwoordelijke coördineert het zorgplan en de afbouw van onvrijwillige zorg.
- De Wzd vervangt samen met de Wvggz de oude Wet Bopz.
Wat is de Wet zorg en dwang (Wzd)?
DeWet zorg en dwang(Wzd) is op 1 januari 2020 in werking getreden en vormt samen met de Wet verplichte ggz (Wvggz) de opvolger van de Wet Bopz. De Wzd regelt onder welke voorwaardenonvrijwillige zorgmag worden verleend aan mensen met een psychogeriatrische aandoening (zoals dementie) of een verstandelijke beperking. Het leidende principe is 'nee, tenzij': dwang is een uiterste middel dat alleen is toegestaan wanneer vrijwillige alternatieven aantoonbaar niet volstaan en er sprake is vanernstig nadeelvoor de cliënt of zijn omgeving.
Wat valt onder onvrijwillige zorg?
Onvrijwillige zorg is zorg waartegen de cliënt of zijn vertegenwoordiger zich verzet, of waarmee de vertegenwoordiger instemt maar de cliënt zelf verzet toont. Voorbeelden zijn:
- beperking van de bewegingsvrijheid (bijvoorbeeld een bedhek of afgesloten afdeling);
- gedwongen toediening van medicatie of vocht en voeding;
- beperking van de vrijheid het eigen leven in te richten;
- toezicht op de cliënt via bijvoorbeeld domotica of camera's.
Hoe werkt het stappenplan van de Wzd?
Voordat onvrijwillige zorg mag worden ingezet, moet het wettelijkestappenplanworden doorlopen. Dit borgt zorgvuldigheid en het zoeken naar minder ingrijpende alternatieven. In hoofdlijnen:
| Fase | Inhoud |
|---|---|
| Analyse | De zorgverantwoordelijke bespreekt de situatie multidisciplinair en zoekt naar vrijwillige alternatieven. |
| Deskundigen | Bij voortduren worden aanvullende deskundigen betrokken, waaronder een niet bij de zorg betrokken deskundige. |
| Externe deskundige | Blijft dwang na een half jaar nodig, dan wordt een externe deskundige geraadpleegd. |
| Evaluatie | Onvrijwillige zorg wordt periodiek geëvalueerd en zo snel mogelijk afgebouwd. |
Wie is de zorgverantwoordelijke?
Dezorgverantwoordelijkeis de professional die het zorgplan opstelt, uitvoert en bewaakt. Deze rol mag alleen worden vervuld door daartoe aangewezen deskundigen, zoals genoemd in het Besluit zorg en dwang. De zorgverantwoordelijke coördineert het stappenplan, betrekt de cliënt en diens vertegenwoordiger en zorgt voor tijdige evaluatie en afbouw van onvrijwillige zorg. Daarnaast kent de wet deWzd-functionaris(arts, gezondheidszorgpsycholoog of orthopedagoog-generalist) die toeziet op zorgvuldige inzet van dwang binnen de organisatie.
Waar en door wie wordt de Wzd toegepast?
De Wzd geldt niet alleen in Wlz-instellingen zoals verpleeghuizen en instellingen voor gehandicaptenzorg, maar ook in de thuissituatie en in kleinschalige woonvormen. Zorgaanbieders moeten geregistreerd staan in het openbaar Wzd-locatieregister. DeIGJhoudt toezicht op de naleving. Onterechte of onzorgvuldige toepassing van dwang kan leiden tot handhaving. Organisaties leggen onvrijwillige zorg vast en rapporteren periodiek, zodat inzicht ontstaat in aard en omvang.
Wat betekent de Wzd voor zorgorganisaties?
Naleving vraagt om scholing, multidisciplinaire samenwerking en administratieve borging. Dit heeft gevolgen voor personeelsinzet en werkdruk. Een zorgvuldige toepassing kan verzet en escalatie verminderen, wat indirect het welzijn van medewerkers en hetpersoneelsverloopbeïnvloedt. Voor onderbouwing van beleidskeuzes kunnen bestuurders en HR gebruikmaken vanrekentoolsom de effecten op inzet en kosten inzichtelijk te maken.
Wat is het verschil met de Wvggz?
De Wzd richt zich op dementie en verstandelijke beperking, terwijl de Wet verplichte ggz (Wvggz) geldt voor mensen met een psychische stoornis. Beide wetten vervangen de Wet Bopz, maar hanteren verschillende procedures en juridische kaders. De keuze tussen beide wetten wordt bepaald door de grondslag van de aandoening, niet door de plaats van zorg.
Veelgestelde vragen
Voor wie geldt de Wet zorg en dwang?
De Wzd geldt voor mensen met een psychogeriatrische aandoening, zoals dementie, of een verstandelijke beperking. Ook cliënten met een gelijkgestelde aandoening kunnen onder de wet vallen als een arts dat vaststelt.
Wanneer mag onvrijwillige zorg worden ingezet?
Alleen als vrijwillige zorg niet volstaat en er ernstig nadeel dreigt voor de cliënt of anderen. Eerst moet het wettelijke stappenplan worden doorlopen en moeten alternatieven zijn onderzocht. Dwang wordt zo snel mogelijk afgebouwd.
Wat is het verschil tussen de zorgverantwoordelijke en de Wzd-functionaris?
De zorgverantwoordelijke stelt het zorgplan op en coördineert het stappenplan. De Wzd-functionaris (arts, gz-psycholoog of orthopedagoog-generalist) houdt op organisatieniveau toezicht op de zorgvuldige inzet van onvrijwillige zorg.